12 Levha Kanunları Hangi? Roma Hukukunun Parıltısı mı, Eşitsizliğin Taşa Kazınmış Hâli mi?
Cesur Bir Giriş: Tartışmaya Var mısın?
Şunu en başta söyleyeyim: 12 Levha Kanunları’nı sadece “Roma hukukunun görkemli başlangıcı” diye anlatıp geçmek, tarihin kenar süsü olmaktır. Evet, bu metinler şeffaflığı ve yazılı hukuku talep eden pleblerin mücadelesinin ürünüydü; Forum’da sergilenmeleri devrimdi. Ama aynı zamanda sınıfsal ayrıcalıkları pekiştiren, kadınları ve yoksulları hukukun periferisine iten, formculluğu adaletin önüne koyan bir düzenin de belkemiğiydi. “12 Levha Kanunları hangi?” diye soruyorsan, yanıtım net: Hem kamusal bir aydınlanma hamlesi, hem de eşitsiz güç ilişkilerinin sert bir aynası.
Ne Getirdi? Yazılı Hukukun Doğuşu ve Şeffaflık İddiası
12 Levha, MÖ 5. yüzyıl ortasında, “Hukuk herkes için görülebilir olsun” diyen bir itirazın sonucuydu. Sözlü ve seçkinlerin tekelindeki teamüller yerine, yurttaşın Forum’da okuyabildiği kurallar geldi. Sivil usulden (dava açma, tarafların çağrılması) mülkiyete (arazi sınırları, servitutlar), borç ilişkilerinden (alacaklının güçlü pozisyonu, hatta borç için beden üzerinde tasarruf) aile hukukuna (paternal güç, evlilik biçimleri), suç ve yaptırımlara (beden cezaları, talion izleri), cenaze ve sosyal düzenlemelere kadar gündelik yaşam ayrıntılandı. Kâğıt üzerinde modern bir kazanım gibi görünür: normların açık yazımı, belirlilik, öngörülebilirlik. Peki ya perde arkası?
Zayıf Yönler: Eşitlik mi, Ayrıcalığı Yasalaştırmak mı?
Sınıfçı Çatlak: Pleb–patrici ayrımını törpülemek bir hedefti; fakat bazı hükümler ayrıcalıkları pekiştirdi. “Karışık evlilik” yasağı (sonradan kaldırıldı) gibi maddeler, toplumsal geçirgenliği kasten kapatıyordu.
Beden Üzerinden Adalet: Borç için köleleştirme ve bedenî yaptırımlar, mülkiyeti insan onurunun önüne koydu. “Borç hukukudur, duygusallığa yer yok” diyenlere sorum şu: Hukuk, güçsüzü korumuyorsa kimi korur?
Formculuk Tutkusu: Usul hatasını adaletten üstün tutan formalizm, güçlü avlunun oyun alanıydı. Yanlış kelime, yanlış jest; haklıyken haksız çıkmanın reçetesi.
Toplumsal Cinsiyet Körlüğü: Patria potestas, kadınları ve çocukları erkeğin hiyerarşik gölgesine sabitledi. Miras ve vesayet düzenleri, eşitlik değil “kontrol” başlığında toplanıyordu.
Ritüel ve Simgecilik: Ağırlık ölçmekten arazi sınırlarına kadar sembolik, hatta ritüelize edilmiş prosedürler, hukuku akılcılıktan çok “tören”e bağladı.
“Evrensel” mi, “Yerel” mi? Kültürel Bağlamın Dayattıkları
Roma’nın genişleyen cumhuriyet projesi, düzen ve disiplin üzerinden ilerliyordu. 12 Levha, bu siyasî projenin ideolojik altyapısıydı: Yurttaş (erkek, özgür, mülk sahibi) merkeze alınırken, merkezin dışındakiler –köleler, kadınlar, yabancılar, borçlular– normların etrafında döndürülen uydulara dönüştürüldü. “Evrensel hukuk” masalını severiz; ama bu evrensellik iddiası, yerelin iktidar kurgularıyla satır aralarında defalarca delinir.
Metodolojik Sorun: Eser mi, Efsane mi?
“12 Levha şöyle dedi, böyle buyurdu” diye kesin konuşmayı severiz; akademik dürüstlük ise şunu fısıldar: Metin parçalıdır, geç dönem kaynaklara dayanır, rekonstrüksiyon içerir. Yani elimizdeki “12 Levha”, tarihselliği olan ama bugünün gözlüğüyle yeniden kurguladığımız kompozit bir metindir. Hukuk tarihine saygı bunu söylemeyi gerektirir.
Günümüze Ne Söyler? Şeffaflık, Eşitlik ve Güç Dengesi
12 Levha, şeffaflığın gücünü kanıtladı: Kurallar görünür olunca keyfilik geri çekilir. Ama aynı hikâye, şunu da öğretti: Yazmak tek başına yetmez; yazılanın eşitlikçi olması gerekir. Aksi hâlde şeffaflık, eşitsizliği meşrulaştıran bir vitrine dönüşür. Bugün regülasyon tasarlarken sormamız gereken üç soru tam da burada:
1. Kurallar herkesçe anlaşılır mı?
2. Güç asimetrilerini azaltıyor mu?
3. Uygulamada zayıfı gerçekten koruyor mu?
“12 Levha Kanunları Hangi?” Soruya Kısa, Sert Cevap
Hangi ihtiyaçtan doğdu? Seçkinci teamüllere karşı kamusal belirlilik ihtiyacından.
Hangi alanları kapsadı? Usul, mülkiyet, borç, aile, suç–ceza, toplumsal düzen.
Hangi problemi çözemedi? Sınıf, cinsiyet ve güç asimetrilerini.
Hangi mirası bıraktı? Yazılı hukuk kültürü + eşitlik sınavı.
Provokatif Sorular: Tartışmayı Açalım
Bir norm yazılı ve şeffaf olduğunda, adil olmaya ne kadar yaklaşır?
Borçluya bedenî yaptırım öngören bir düzen, modern “finansal özgürlük” masallarını nasıl yüzümüze çarpar?
“Form” mu “adalet” mi? Usul hatasına düşen haklı, hangi dünyada haksız sayılabilir?
12 Levha’daki sınıfsal ve cinsiyetçi miras, bugün algoritmik ayrımcılıkta yankılanıyor olabilir mi?
Son Söz: Parıltıyı da Gölgeyi de Gör
12 Levha Kanunları’nı ya kutsamak ya da bütünüyle mahkûm etmek kolay. Zor olan, çifte hakikati kabul etmek: Bu metinler hem modern hukukun belirlilik tutkusunun atası, hem de eşitsizliğin taş levhalara kazınmış hâli. Onlardan alacağımız ders, yalnızca “yazmak” değil; kimin için, kime rağmen ve nasıl yazdığımızı dürüstçe tartmak. Tartışmayı büyütelim; çünkü adalet, sorular soruldukça keskinleşir.